فصل نوزدهم - تاثيرات استحمام ، آفتاب‌خورى ، خوابيدن و يا غلتيدن در ماسه ، اندودن بدن بچربى ، پاشيدن آب بر رخسار حمام رفتن يكى از ظرفا گويد : سرآمد گرمابه‌ها ، گرمابه‌ى ديربنياد ، داراى فضاى وسيع و آب زلال است . لطيفه گوئى آمده است و اين جمله را به آن افزوده است : « بر تو نتاب است كه گرماى ديگ گلخنش هم‌مزاج گرمابه رفتگان باشد » . بدان كه ويژگى گرمابه در سه چيز است : گرمى هوا ، رطوبت آب ، ساختمان . اولى سردى مىبخشد و نم مىدهد ، دومى نم‌فزاى است و گرمىزاى ، و سومى كه همان ساختمان است كارش گرم كردن و خشكى بخشيدن به آن است . نبايد گفتار كسانى را كه مىگويند « آب بدرون و بيرون اندامهاى اصلى نمىرسد و آنها را مرطوب نمىسازد » به گوش گرفت . گرمابه علاوه بر ويژگيهاى سه‌گانه و تاثيرات و تغييراتى كه بوسيله آنها پديد مىآيد ، تاثيرات ديگرى را نيز دارد كه برخى از آنها عرضى است و برخى نيز از خود حمام منشا مىگيرند . هواى گرم حمام چون حرارت غريزى را مىگدازد ، به مزاج سردى مىدهد و همچنين هواى اندرون گرمابه با اينكه رطوبتهاى غير طبيعى بهمراه دارد اندام‌هائى را خشكى مىبخشد كه در گداختن ( تحليل ) رطوبت اندامهاى بسيار تر مزاج سهمى بسزا دارند . آب گرمابه اگر بسيار گرم باشد پوست بدن مىترنجد و منافذ زير پوست بهم مىآيند و از رطوبت آب چيزى به بدن نمىرسد و از تحليل باز مىماند . آب حمام و حالت مزاج : آب بسيار گرم به مزاج گرمى مىبخشد . آبى كه گرماى آن از حد ولرم كمتر است سردى و رطوبت مىدهد . وقتى آب سرد بر بدن وارد آيد گرمائى كه از هواى گرمابه حاصل شده است از سطح بدن دور مىشود و در احشاء گرد مىآيد . گرماى آب حمام هرچند مناسب باشد ماندن زياد در آن سبب سردى مزاج مىشود . اين حالت را دو علت است : يكى اينكه مزاج غريزى آب ، سرد است و اگر بسيار بماند حالت گرمى كه حالتى عرضى است دير نمىپايد و از بين مىرود و آب سرد مزاج خوى سرشتى خود را باز مىيابد و از آنچه به بدن نفوذ كرده است ، كنش طبيعى آب كه سرمادهندگى است سرميزند .